Lễ hội Đền Ngự Dội
Đền Ngự Dội là một di tích lịch sử tọa lạc trên cánh đồng bãi La Phiên, lộ Tam Đái, trấn Sơn Tây, nay thuộc thôn Duy Bình, xã Vĩnh Phú, tỉnh Phú Thọ. Đền Ngự Dội là một trong tứ cung thờ Tản Viên Sơn Thánh (Sơn Tinh) – vị thần đứng đầu trong hàng “tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Tương truyền, một lần Đức thánh Tản Viên sau khi đánh giặc khi đi qua bờ sông Hồng, gặp 2 thôn nữ đi cắt cỏ, ngài liền nhờ hai cô thôn nữ mang sọt xuống sông múc nước tẩy bụi trường chinh. Thấy 2 cô thôn nữ ngạc nhiên, Ngài nói “cứ lấy nước vào khắc đựng được” và quả thật, hai đôi sọt tre ấy đã gánh được nước từ dưới sông lên, không trào một giọt không sánh một ly. Thấy lạ, các cô vội về loan báo nhưng khi dân làng chạy đến thì Ngài đã hóa Thánh trên đỉnh non Tản. Dân làng Duy Bình vội dâng lễ sống chạy theo ra bờ sông bái vọng. Trước khi trở về núi Tản, ngài ở lại rừng Lim, phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây, Hà Nội dạy dân cấy lúa nước, trồng dâu, nuôi tằm, chống hạn, đắp đê ngăn nước…
Tưởng nhớ công lao của Đức Thánh, nhân dân thôn Duy Bình đã lập Đền Ngự Dội, nhân dân phường Trung Hưng đã lập đền Và để thờ phụng Đức Thánh. Lễ hội đền Ngự Dội đã trở thành cây cầu tâm linh kết nối nhân dân hai bờ Sông Hồng. Ngày 30/01/2018, Lễ hội Đền Ngự Dội được Bộ Văn hóa, thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 266/QĐ-BVHTTDL xếp hạng là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Đây là một lễ hội lớn và đặc sắc thể hiện sức mạnh đoàn kết và gửi gắm khát vọng về hòa bình, ấm no, hạnh phúc.
Theo truyền thống, lễ hội Đền Ngự Dội được tổ chức 3 năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu hai địa phương cùng phối hợp tổ chức Lễ hội với những nghi thức rước kiệu, tế lễ rất tiêu biểu, đặc sắc trong hai ngày 14-15 tháng Giêng.
Chiều ngày 14 tháng Giêng, Đoàn rước nước xuất phát từ Đền Ngự Dội tiến ra bến Sông Hồng để làm lễ Thu thủy thu nước về làm lễ “Mộc Dục”. Đoàn rước gồm 2 kiệu là Kiệu lễ và Kiệu Chóe, đi đầu đội rước là đội rồng, tiếp theo là đội cờ, người thổi tù và, trống, chiêng, phường bát âm, bát bửu, kiệu lễ, quan viên và nhân dân địa phương. Tất cả xuống thuyền và vượt ra dòng nước đôi sông Hồng. Khi có lệnh cờ, thuyền quay đầu đảo 3 vòng, quan viên lấy 1 vòng tròn bằng dây song, được cuốn vải điều đỏ đặt xuống mặt nước rồi lấy 9 gáo nước tại 1 điểm hội tụ nguồn nước trong mát nhất, đưa vào chiếc chóe cổ dâng về Đền Ngự Dội, để cung kính làm lễ “Mộc dục” – một nghi lễ rất quan trọng trong ngày chính hội. Điều đặc biệt trong quá trình rước nước là chiếc cờ lệnh có nhiều điều đến nay chưa ai giải thích được. Khi đoàn thuyền băng băng ra dòng nước, theo lẽ tự nhiên, cờ hiệu phải phần phật bay theo tốc độ của thuyền di chuyển, nhưng kỳ lạ thay trong chốc lát cờ rủ xuống. Người ta cho rằng đó là hiệu lệnh của trời đất khi đã ra đến vùng nước thiêng và việc thu nước được tiến hành tại đó.
Nghi lễ “Mộc dục” tái hiện truyền thuyết về hai cô thôn nữ đang cắt cỏ trên bãi La Phiên, nhờ có phép nhiệm màu kỳ diệu của Đức Thánh Tản, mà đã gánh được nước sông Hồng từ đôi sọt tre dân dã, dâng lên để đức Ngài tẩy bụi trường chinh, trước khi hóa Thánh trên đỉnh non Tản hùng vĩ. Đây là biểu hiện sinh động của truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.
Vào ngày chính lễ - ngày 15 tháng Giêng, hàng vạn người dân, du khách thập phương, với nhiều độ tuổi khác nhau, trong trang phục đủ màu sắc, tưng bừng, phấn khởi tham gia đoàn rước kiệu. Tiếng bước chân rầm rập, hòa trong tiếng cười nói, tiếng trống, chiêng làm rộn vang cả một vùng. Đoàn rước kiệu gồm khoảng 60 thanh niên trẻ khỏe khởi hành từ Đền Và từ lúc 5 giờ sáng, rước kiệu đi qua nhiều tuyến phố của thị xã Sơn Tây, qua sông Hồng bằng 15 chiếc tàu, phà lớn nhỏ. Đến ngoài 12 giờ trưa cùng ngày thì tới Đền Ngự Dội.
Để thể hiện tấm lòng thành kính, sự biết ơn công đức cao dày của Đức Thánh Tản, khi đoàn rước kiệu tam Thánh từ Đền Và (Sơn Tây) vừa cập bến phà, nhân dân ùa ra, đứng chật kín hai bên đường, tưng bừng reo vui, vẫy tay, vẫy cờ hoa đón chào. Thời điểm này, tại khu vực tổ chức lễ hội Đền Ngự Dội có hàng vạn người dân, du khách thập phương về đây trẩy hội, ai cũng phấn khởi, tự hào khi đuợc hòa mình trong bầu không khí tưng bừng, phấn khởi và được đón tiếp cởi mở, nồng hậu.
Trước sự hiện diện của các khách quý thập phương và nhân dân, các nghi lễ Tế yên vị, tế mộc dục, tế đốn, tế khải hoàn… lần lượt được tổ chức long trọng, trang nghiêm và thành kính. Không chỉ nghi lễ tế mộc dục mà nghi lễ tế đốn cũng có những nét rất tiêu biểu, đặc sắc. Lễ vật trong lễ tế đốn là một con lợn đã cạo sạch lông, mổ sạch lòng gan, nhưng còn để lại một chòm lông gáy, kinh dâng đức Thánh. Lễ vật được người dân thực hiện nhằm tái hiện lại truyền tích xưa, khi đức Thánh Tản ngư trên cánh bãi La Phiên vào ngày rằm tháng Giêng năm Tý, biết tin này, người dân La Phiên vội vàng ùa ra, mổ lợn kính dâng đức Thánh, nhưng không kịp vì đến giờ đức Thánh đưa quân đi trẩy hội mừng công. Những câu chuyện truyền kỳ đó đã viết thêm vào trang ngọc phả của huyện Vĩnh Tường xưanhững dòng văn hóa tâm linh tốt đẹp, được truyền tụng như một bản hùng ca về truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc.
Tiếp theo là nghi lễ Quay kiệu. Theo quan niệm dân gian, đây là lúc vị Thánh thể hiện sự vui mừng thăng hoa và là niềm vui hội ngộ của các vị Thánh. Các thanh niên trai trang khiêng kiệu, di chuyển những bước đi nhịp nhàng để kiệu có thể quay, thậm chí có thể bay. Nghi lễ Quay kiệu là một hoạt động quan trọng, thể hiện sức mạnh cộng đồng, niềm tin vào sự phù hộ của các vị Thánh, mong ước một năm mới bình an, may mắn, mùa màng bội thu. Nghi lễ này góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần, tạo nên không khí tưng bừng, náo nhiệt, với sự hòa quyện giữa linh thiêng và đời thường.
Sau khi các nghi thức tế lễ khép lại, tại Đền Ngự Dội xuất hiện một luồng gió mạnh, khiến những lá cờ Tổ quốc, cờ thần, cờ hội… đều phần phật tung bay về hướng núi Tản, bầu trời sầm sì như muốn mưa. Thời điểm này nghi thức rước kiệu hồi cung về Đền Và lại được tiến hành rất trang nghiêm, trang trọng, thành kính. Đoàn rước kiệu đưa đức Thánh hồi cung và yên vị tại Đền Và (Sơn Tây).
Lễ hội đền Ngự Dội khép lại trong bầu không khí vui tươi, ấm áp, an lành và để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng nhân dân và khách thập phương, nhân dân lại ngóng chờ vào mùa lễ hội chính tiếp theo sau 3 năm nữa. Lễ hội là dịp để gắn kết cộng đồng, tăng cường tình đoàn kết giữa hai địa phươngbên bờ sông Hồng cũng như bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng đất bãi sông Hồng nói riêng và của người Việt nói chung.
Bài và ảnh: Hồng Chuyên
Chuyên viên Văn phòng HĐND&UBND xã Vĩnh Phú, tỉnh Phú Thọ